Mo Yan 莫言 – od rolniczych nizin, po literackie wyżyny

Mo Yan莫言 [wym. Muo Jen] to przydomek artystyczny Guan Moye 管谟业 [wym. Guan Muoje], który w wolnym tłumaczeniu oznacza „nie mów”. Na szczęście młody Guan postanowił przemówić, dzięki czemu stał się najsłynniejszym współczesnym chińskim pisarzem. Czy jest twórcą na tyle wybitnym, żeby zasłużyć na literacką nagrodę Nobla? Moim zdaniem stanowczo tak.

Trudne początki

Mo Yan urodził się w 1955 roku w rodzinie ubogich rolników zamieszkujących powiat Gaomi w prowincji Shandong. Jako dziecko ciężko pracował na roli, a po wybuchu Rewolucji Kulturalnej imał się różnych zajęć (przeważnie pracował w różnego rodzaju fabrykach), jednocześnie pisząc socrealistyczne nowele, co w owym czasie było jedyną opcją dla pisarzy).

Wielki skok naprzód

W wieku 20 lat, gdy Rewolucja Kulturalna chyliła się ku końcowi, wstąpił do Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej, gdzie służył jako oficer polityczny i instruktor do spraw propagandowych. Sztywne ramy wojskowego życia nie odpowiadały Mo Yanowi, dlatego postanowił poświęcić się temu co kochał najbardziej – literaturze. Jak postanowił, tak zrobił – w 1986 roku ukończył studia na Wydziale Literatury w Wyższej Szkole Artystycznej Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej, a w 1991 roku zdobył tytuł magistra w Instytucie Literatury im. Lu Xuna na Pekińskim Uniwersytecie Pedagogicznym (to właśnie badaniom twórczości Lu Xuna (鲁迅) poświęcił swoją pracę dyplomową).

Podczas studiów napisał wiele opowiadań, które ukazywały się na łamach licznych magazynów literackich, jednak rozgłos (i to szeroko zakrojony) przyniosło mu opowiadanie Przezroczysta marchewka (透明的红罗) opublikowane w 1984 roku. Dwa lata później, ukończył długie opowiadanie pt. Czerwone sorgo (红高粱), dzięki któremu przekonał wszystkich wciąż nieprzekonanych, że jest pisarzem niezwykle utalentowanym. Czerwone sorgo zostało włączone jako pierwszy rozdział powieści Klan czerwonego sorga (czerwone sorgo to gatunek zboża powszechnie uprawianego w północnych Chinach).

Powrót do korzeni

Klan czerwonego sorga (红高粱家族) to powieść przez duże P. Oszałamia objętością i szerokim zakresem czasu akcji (1923-1976), mnogością bohaterów oraz targających ich losami wydarzeń historycznych (Druga wojna sino-japońska, przejęcie władzy przez komunistów, Wielka Rewolucja Kulturalna). Dzieje trzech pokoleń rodziny właścicieli winiarni opowiadane są przez jej najmłodszego przedstawiciela, przygotowującego kronikę życia swych przodków. Narracja nie jest jednak prowadzona w sposób chronologiczny – przeszłość przeplata się z przyszłością i teraźniejszością, odzwierciedlając głęboko zakorzenione w chińskiej świadomości nielinearne postrzeganie czasu.

Choć wielu znawców chińskiej literatury sprzeciwia się powszechnemu określaniu Mo Yana mianem „chińskiego Marqueza”, to będący miejscem akcji tej, jak i wielu jego późniejszych powieści, rodzinny region Gaomi, stanowczo zasługuje na miano chińskiego Macondo. W miarę lektury co raz głębiej zanurzamy się w krainę skąpaną w zachodzącym słońcu późnego lata. Świat silnych mężczyzn i jeszcze silniejszych kobiet, którzy nieustannie padają ofiarą japońskich najeźdźców, komunistycznych reform, a przede wszystkim własnych namiętności.

Warto jeszcze wspomnieć, że na podstawie dwóch pierwszych rozdziałów powieści w 1987 roku powstał film Czerwone sorgo (红高粱), pełnometrażowy debiut Zhanga Yimou (张艺谋). Podobnie jak to miało miejsce w przypadku literackiego pierwowzoru, film okazał się wielkim sukcesem (Złoty Niedźwiedź na Berlinale), który otworzył reżyserowi, a także Mo Yanowi drzwi do międzynarodowej kariery.

Realizm groteskowy

Kolejnym wielkim hitem powieściowym była wydana w 1992 roku Kraina wódki (酒国) – kwintesencja stylu Mo Yana. Przedstawiona w niej historia od początku do końca utkana jest z absurdu. W tym szaleństwie jest jednak metoda, a nawet bogactwo ukrytych znaczeń. Choć akcja powieści toczy się (a raczej zatacza) w latach dziewięćdziesiątych XX wieku, to zawarte w niej metafory można w pełni odnieść także do współczesnych Chin.

Na przykładzie fikcyjnego państwa o nazwie Alkoholandia autor dokonuje demaskacji panującego w Chińskiej Republice Ludowej ustroju. Narracja prowadzona jest wielotorowo, a wszystko kręci się wokół przypuszczenie, że żyjący jak cesarze alkoholandcy partyjniacy raczą się potrawami przyrządzanymi z mięsa… małych chłopców. W celu rozwikłania tej kanibalistycznej zagadki, do Alkoholandii przybywa detektyw Ding Gou’er. Towarzyszący jego śledztwu czytelnik, niczym w pijackim widzie, meandruje po świecie rzeczywistości iluzorycznej, napotykając na swej drodze panteon niezwykłych postaci, w tym: charyzmatycznego karła, tajemniczą kobietę czy demoniczne dziecko. Wszystko to osnute jest atmosferą wszechogarniającego spisku, który idealnie koresponduje z czarnym humorem i groteską, niezwykle umiejętnie wykorzystywanymi przez autora.

Drodzy czytelnicy, opowiadałem Wam niedawno historie o chłopcu przeznaczonym na mięso. (…) Zapewne przypominacie sobie jego niezwykłe oczy: malutkie, rzucające lodowate, bardzo dorosłe spojrzenia. Klasyczne spojrzenia spiskowca. Oczy te jednak nie tkwiły w twarzy spiskowca, lecz spoglądały na nas z buzi dziecka nieprzekraczającego trzech stóp wzrostu. Właśnie dlatego tak głęboko wryły się w naszą pamięć i dlatego napełniały tak wielką grozą serce poczciwego alkoholandzkiego farmera Jina Yuanbao.

W objęciach obłędu

Kolejna wielka (dosłownie i w przenośni) powieść Mo Yana to Obfite piersi, pełne biodra (丰乳肥臀). Poznając obfitujące w charyzmatycznych postaci i pełne zwrotów akcji losy rodziny Shangguang Lu, śledzimy niemal osiemdziesiąt lat chińskiej historii. Naturalistyczne, epatujące brutalnością opisy doskonale kontrastują z tym, co znawcy twórczości Mo Yana określają mianem „realizmu halucynacyjnego”. Liczne elementy fantastyczne nawiązują do ludowych wierzeń, czego najlepszym przykładem jest postać Ptasiej Nieśmiertelnej czy chłopca, który z wiekiem co raz bardziej upodabnia się do… kota.

Gdy Trzecia Siostra uwalniała się spod wpływu Ptasiej Nieśmiertelnej, w gruncie rzeczy pozostawała człowiekiem, przejawiała jednak sporo niezwykłych reakcji i zachowań. Mówiła bardzo mało, mrużyła oczy, lubiła pozostawać w pozycji kucznej, piła tylko czystą wodę, wyciągając szyję przy każdym łyku, tak jak to czynią ptaki. Nie jadła zboża, lecz i my też go nie jedliśmy, ponieważ nie mieliśmy ani ziarenka

Obfite piersi, pełne biodra to doskonały przykład często pojawiającego się w twórczości Mo Yana motywu obsesji. Podczas lektury dowiadujemy się, że prawdziwą klątwą rodziny Shangguang Lu nie jest niekończąca się wojna czy nierozerwalnie związany z nią głód, lecz właśnie obsesja, która po kolei opanowuje każdą z jej córek (najczęściej w wyniku szaleńczej miłości do równie owładniętych manią mężczyzn). Maniakalna osobowość przypadła także w udziale małemu Jintongowi, jednemu z głównych bohaterów powieści, który fiksacją na punkcie kobiecych piersi przewyższa obłęd wszystkich swych sióstr razem wziętych.

Małe rączki cofnęły się, a w stronę piersi matki ruszyły większe łapy Malloya, te przyczepione do ramion. Stanął za nią, ogromny, i paskudnymi łapskami schwycił moje małe gołąbki! Jego paluchy bezczelnie łaskotały ich delikatny puch, brutalnie podszczypywały, ściskały maleńkie główki. Moje biedne jabłuszka! Moje puszyste ptaszyny!

Kolejne dzieło Mo Yana, o którym chciałem wspomnieć, daje nam możliwość zapoznania się z talentem autora w dziedzinie krótszych form literackich. W Węzłach duszy: Chrestomatii opowiadań chińskich znajdziecie fenomenalne opowiadanie pt. Twoje zachowanie nas przeraża (你的行为让我们感到恐惧), w którym grupa przyjaciół próbuje dowiedzieć się dlaczego jeden z nich postanowił pozbawić się własnego przyrodzenia…

Styl Mo Yana jest niezwykle charakterystyczny. Często określa się go, posługując się takimi terminami jak: realizm magiczny, realizm groteskowy, surrealizm. Z kolei z punktu widzenia chińskiego literaturoznawstwa, liczne nawiązania do ludowych wierzeń i tradycji czynią go czołowym przedstawicielem literatury nurtu „poszukiwania korzeni” (xungen wenxue). Podczas ceremonii wręczenia nagrody Nobla został określony mianem pisarza, który „za pomocą realizmu halucynacyjnego spaja ludowe podania, wydarzenia historyczne oraz czasy współczesne”, co moim zdaniem najlepiej podsumowuje jego twórczość.

Jeżeli ktoś chciałby dowiedzieć się o życiu Mo Yana z pierwszej ręki, to polecam jego autobiografię Zmiany (变). W przeciwieństwie do pisanych przez niego powieści, Zmiany to ledwie ponad stu-stronicowy zapis wspomnień i przemyśleń noblisty. Lektura tej książki nie tylko przybliża życie Mo Yana, ale również obraz chińskiej codzienności i przemian, jakim podlegała w ciągu ostatnich 40 lat.

Łukasz Mrugała

Łukasz Mrugała

Sinolog specjalizujący się w zagadnieniach tradycyjnej kultury Chin, w szczególności takich jej dziedzin jak: wierzenia ludowe, starożytna filozofia, tradycyjna chińska medycyna i sztuki walki. Pasjonat chińskiej literatury pięknej oraz kinematografii. Początkujący tłumacz chińskiej literatury.

Zobacz inne wpisy:

Add a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *